Phân vi lượng sẽ cung cấp các nguyên tố thiết yếu như sắt, kẽm, đồng, mangan… cho cây. Từ đó giúp cây phát triển cân đối, khỏe mạnh và tăng năng suất.

Phân bón vi lượng thường bị xem nhẹ vì lượng dùng rất nhỏ, nhưng trên thực tế đây lại là nhóm dinh dưỡng mang tính quyết định đến chất lượng sinh trưởng và năng suất cuối cùng cho cây trồng. Và có rất nhiều trường hợp bón đủ NPK mà cây vẫn phát triển kém xuất phát từ việc thiếu vi lượng. Nội dung bài viết này, chúng tôi sẽ giúp bà con hiểu rõ hơn về phân vi lượng cũng như vai trò của nó đối với các loại cây trồng.

Phân bón vi lượng là gì?

Phân bón vi lượng là loại phân bón cung cấp các nguyên tố dinh dưỡng cần thiết cho cây trồng với hàm lượng rất nhỏ. Nó thường tính bằng mg/kg đất hoặc ppm, nhưng không thể thay thế trong quá trình sinh trưởng của cây và phổ biến nhất là các chất sau:

• Sắt (Fe)

• Kẽm (Zn)

• Đồng (Cu)

• Mangan (Mn)

• Bo (B)

• Molypden (Mo)

• Clo (Cl)…

Những nguyên tố này không trực tiếp tạo ra sinh khối lớn như đạm hay kali. Nhưng nó đóng vai trò kích hoạt hệ enzyme, hormone và quá trình trao đổi chất trong cây. Để hiểu đúng vai trò của phân vi lượng, bà con cần nhận biết được sự khác biệt giữa phân bón đa lượng, trung lượng và vi lượng.

Vì sao cây trồng chỉ cần lượng rất nhỏ phân bón vi lượng nhưng không thể thiếu? Lý do nằm ở vai trò sinh hóa, kích hoạt enzyme từ các thành phần trong công thức. Enzym này điều khiển gần như toàn bộ quá trình phát triển của cây, bao gồm quang hợp, hô hấp, tổng hợp protein, phân hóa hoa quả. Và chỉ cần thiếu một mắt xích vi lượng, cả chuỗi phản ứng sinh lý có thể bị chậm hoặc rối loạn.

Cơ chế hấp thu vi lượng của cây trồng

Vi lượng được cây hấp thu chủ yếu qua hai con đường: rễ và lá. Mỗi con đường có đặc điểm và điều kiện áp dụng khác nhau.

• Hấp thu qua rễ: Đây là con đường tự nhiên và bền vững nhất và các vi lượng thường tồn tại trong dung dịch đất ở dạng ion hoặc phức chelate. Rễ hút vi lượng cùng với nước và các chất khoáng khác và quá trình này chịu ảnh hưởng bởi độ pH và độ ẩm của đất, hoạt động vi sinh vật.

• Hấp thu qua lá: Con đường hấp thu này thường bổ sung nhanh và trực tiếp dưỡng chất cho cây và thường được sử dụng khi cây trồng có biểu hiện thiếu vi lượng rõ rệt hay cần điều chỉnh sinh lý nhanh như trước ra hoa, sau đậu trái, đang bị stress.

Vai trò của sản phẩm phân vi lượng đối với cây trồng

Trong tất cả các loại phân bón cho cây trồng, phân bón vi lượng thường được ví như “chìa khóa vận hành hệ thống sinh lý”. Dù cây chỉ cần với hàm lượng rất nhỏ nhưng thiếu vi lượng, toàn bộ quá trình sinh trưởng phát triển có thể bị rối loạn, ngay cả khi đã bón đủ đạm, lân, kali.

Phân vi lượng tham gia vào những quá trình sinh lý quan trọng

Vi lượng là thành phần cấu tạo hoặc chất hoạt hóa của enzyme, mà enzyme lại là bộ điều khiển của mọi phản ứng sinh hóa trong cây. Từ quang hợp, hô hấp, tổng hợp protein cho đến phân hóa hoa quả, tất cả đều cần vi lượng để diễn ra trơn tru.

Phân bón vi lượng ảnh hưởng sinh trưởng và phát triển của cây

Khi được cung cấp đủ vi lượng, cây sinh trưởng cân đối, không lùn bất thường. Hệ rễ phát triển tốt, tăng khả năng hút nước và dinh dưỡng, thân lá cứng cáp. Ngược lại, thiếu vi lượng thường khiến cây còi cọc, có biểu hiện rối loạn sinh lý dù đã bón đủ NPK, khả năng kháng sâu bệnh, thời tiết kém.

Vai trò phân vi lượng trong quá trình quang hợp của cây trồng

Quang hợp là nền tảng để cây trồng tạo ra năng suất. Nhiều nguyên tố vi lượng như Fe, Mn, Zn, Cu trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào sự hình thành diệp lục, vận chuyển electron trong pha sáng. Thiếu vi lượng, lá có thể vẫn còn nhưng khả năng quang hợp giảm, khiến cây không thể phát triển tốt hơn.

Tác động của phân vi lượng đến quá trình ra hoa, đậu trái

Vi lượng có vai trò rất lớn trong sự sống của hạt phấn, việc cây trồng phân hóa mầm hoa và quá trình thụ phấn. Thiếu vi lượng, đặc biệt là Bo và Zn, cây thường ít hoa hoặc hoa dị dạng, rụng hoa, rụng trái non nhiều, đậu trái kém dù sinh trưởng thân lá tốt. Đây là lý do nhiều vườn cây xanh tốt nhưng không đậu trái bởi nguyên nhân không nằm ở NPK mà ở thiếu vi lượng then chốt.

Tác động gián tiếp đến năng suất và chất lượng nông sản

Vi lượng không làm tăng năng suất theo kiểu tăng vọt nhưng lại giúp cây tận dụng tốt dinh dưỡng đa, trung lượng, tăng tỷ lệ hoa trái được giữ lại trên cây. Nó còn giúp cải thiện chất lượng về độ đồng đều, độ chắc, màu sắc, hương vị, khả năng bảo quản khi thu hoạch.

Điểm danh những nguyên tố vi lượng thiết yếu trong phân bón

Mỗi nguyên tố vi lượng đảm nhiệm một vai trò chuyên biệt. Hiểu rõ từng nguyên tố giúp bổ sung đúng loại – đúng lúc – đúng cây.

Bo (B)

Bo tham gia vào quá trình hình thành và phân chia tế bào, thụ phấn, vận chuyển đường và chất đồng hóa cho cây. Đặc biệt vô cùng quan trọng ở giai đoạn ra hoa và nuôi trái. Bà con có thể nhận biết các dấu hiệu thiếu Bo qua tình trạng:

• Hoa rụng nhiều, đậu trái kém

• Trái dị dạng, nứt, thối đỉnh

• Đỉnh sinh trưởng chết, chùn ngọn

Bên cạnh đó, nhà vườn cũng cần lưu ý một số cây trồng khá mẫn cảm với Bo để hạn chế sử dụng thành phần này. Những loại cây này bao gồm: cây ăn quả (cam, quýt, bưởi, xoài, sầu riêng), cây công nghiệp (cà phê, hồ tiêu), rau ăn củ và ăn quả.

Kẽm (Zn)

Kẽm là thành phần hoặc chất hoạt hóa của nhiều enzyme liên quan đến sự sinh trưởng mô, tổng hợp hormone auxin và phát triển chồi, lá non. Bà con có thể nhận biết triệu chứng cây thiếu kẽm khi thấy lá nhỏ, ngắn đốt, cây lùn, lá non biến dạng, vàng giữa gân, toàn cây sinh trưởng chậm. Thiếu kẽm làm cây phát triển mất cân đối, thân lá phát triển yếu và kém bền, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất về sau.

Sắt (Fe)

Sắt không trực tiếp cấu tạo diệp lục nhưng bắt buộc cho quá trình tổng hợp diệp lục và vận chuyển electron trong quang hợp. Hiện tượng vàng lá thường là do thiếu sắt với tình trạng lá non vàng nhạt hoặc vàng trắng, gân lá còn xanh, thường được gọi là vàng lá gân xanh. Thành phần sắt thường bị ảnh hưởng bởi độ pH của đất. Với đất canh tác lâu năm thì luôn thiếu sắt, còn với đất kiềm hoặc pH cao thì sắt thường bị cố định nên cây khó hấp thu.

Mangan (Mn)

Mangan tham gia trực tiếp vào quá trình quang phân ly nước, hoạt động enzyme quang hợp và sự trao đổi chất trong cây. Khi thiếu Mn thì lá vàng giữa gân, xuất hiện đốm nhỏ, quang hợp kém. Còn nếu thừa thì lá cháy mép, rễ kém phát triển, thường gặp ở đất chua.

Đồng (Cu)

Đồng có vai trò kháng bệnh nên thường tham gia vào hình thành lignin, giúp mô cứng cáp và tăng sức đề kháng tự nhiên của cây. Cu còn là thành phần của nhiều enzyme oxy hóa khử nên sẽ giúp cây sinh trưởng ổn định, giảm nhiễm bệnh trong điều kiện bất lợi. Thiếu đồng, cây thường mềm yếu, dễ nhiễm nấm bệnh.

Molypden (Mo)

Molypden là nguyên tố không thể thiếu trong enzyme chuyển hóa nitrat, cố định đạm. Mo đặc biệt quan trọng với cây họ đậu. Thiếu Mo, vi khuẩn cố định đạm hoạt động kém, dẫn đến cây luôn trong tình trạng thiếu đạm dù đất không nghèo dinh dưỡng.

Dấu hiệu thiếu và thừa phân bón vi lượng

Phân bón vi lượng khi thiếu thì cây rối loạn sinh lý, nhưng thừa lại dễ gây ngộ độc. Cả hai tình trạng này đều gặp khá phổ biến, đặc biệt ở đất canh tác lâu năm hoặc khi bổ sung vi lượng theo cảm tính. Nhận diện đúng dấu hiệu là điều kiện tiên quyết để xử lý kịp thời và tránh tổn thất năng suất.

Dấu hiệu dễ nhận biết khi cây thiếu vi lượng

Thiếu vi lượng thường không biểu hiện ồ ạt như thiếu đạm, mà âm thầm, dễ nhầm lẫn với sâu bệnh hoặc rối loạn sinh lý khác. Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ, cây sẽ phát tín hiệu khá rõ, cụ thể là những biểu hiện trên lá, nhất là lá non.

• Vàng lá sinh lý, thường vàng giữa gân nhưng gân vẫn xanh

• Lá nhỏ, méo mó, xoăn hoặc biến dạng

• Một số trường hợp xuất hiện đốm hoại tử li ti trên phiến lá

Ngoài ra, thiếu phân bón vi lượng còn ảnh hưởng đến rễ và hoa. Cụ thể là:

• Rễ phát triển kém, ít rễ tơ, khả năng hút dinh dưỡng giảm

• Đỉnh sinh trưởng yếu, chùn ngọn

• Hoa ít, hoa dị dạng, rụng hoa và trái non nhiều

• Tỷ lệ thụ phấn, đậu trái thấp

Từ đó khiến cây sinh trưởng chậm, phát triển không đồng đều, năng suất giảm dần theo vụ, dù lượng phân bón không giảm. Chất lượng nông sản kém với trái nhỏ, méo, màu sắc không đồng đều, khả năng bảo quản giảm.

Dư thừa vi lượng – ngộ độc dinh dưỡng

Khác với thiếu vi lượng, dư thừa vi lượng thường gây phản ứng nhanh và mạnh, nhưng lại dễ bị bỏ qua do nhầm lẫn với ngộ độc thuốc trừ sâu. Nguyên nhân thường là bón vi lượng quá liều, lặp lại nhiều lần trong thời gian ngắn. Bà con có thể nhận biết tình trạng thừa phân bón vi lượng qua các triệu chứng sau:

• Cháy mép lá, cháy đầu lá

• Đốm nâu, đen trên lá hoặc thân

• Rễ bị thâm, ngắn, giảm khả năng hút nước

• Cây sinh trưởng chậm lại dù trước đó phát triển bình thường

Không chỉ vậy, thừa vi lượng còn để lại hậu quả lâu dài cho đất và cây trồng. Cụ thể là đất bị tích lũy kim loại nặng nhiều, ức chế vi sinh vật có lợi, giảm độ phì nhiêu, cây trồng luôn suy yếu, khó phục hồi.